Η αρχιτεκτονική της πρόσβασης στην επιστημονική γνώση (ή πως τα κάναμε σαλάτα) 5


Printing PressΤο έτος είναι 2011 μ.Χ. πλέον κάθε μέρα που περνά η κοινωνία μας μοιάζει όλο και περισσότερο με ένα παγκόσμιο χωρίο. Το Διαδίκτυο έχει αλλάξει την καθημερινότητα σχεδόν κάθε ανθρώπου που έχει πρόσβαση σε αυτό. Κινέζοι που ζουν στην Αθήνα κάνουν βιντεοκλήσεις μέσω στα βάθη της Ασίας κουβεντιάζοντας την καθημερινότητα τους. Ένας παλιός συμμαθητής Tweet-άρει την ενόχληση του για τις ετοιμασίες του Βασιλικού Γάμου στην Αγγλία. Κάποιος νεαρός διαβάζει αυτό το blog μέσω του κινητού του τηλεφώνου σε ένα καφέ περιμένοντας την κοπέλα του να έρθει.

Μια κοινωνία που σχεδόν όλος ο πλανήτης είναι ένα κλικ μακριά.  Με τόσο εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία θα περίμενε κανείς μια επιστημονική έκρηξη ανάλογη με αυτή που σημειώθηκε στην Ευρώπη από το 1500 και μετά με την ανακάλυψη της τυπογραφίας. Πλέον θα περίμενε κανείς ότι το εκτεταμένο κόστος της εκτύπωσης και διανομής  εξειδικευμένων  επιστημονικών  συγγραμμάτων θα μειωνόταν δραματικά. Η φυσική πρόσβαση στους χώρους ενός Πανεπιστημίου δεν θα ήταν καν απαραίτητη καθώς όλα τα διαθέσιμα επιστημονικά συγγράμματα και επιστημονικά περιοδικά θα ήταν διαθέσιμα.

Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει, κάποιος θα μπορούσε να πεις ότι είναι φυσικό να  μην συμβαίνει καθώς η κατάσταση είναι ίδια και στα περιοδικά ειδικά και μη που διαβάζουμε. Ωστόσο τα επιστημονικού χαρακτήρα περιοδικά δεν έχουν τον ίδιο χαρακτήρα με αυτό που διαβάζουμε στο περίπτερο καθώς ο ρόλος τους είναι να δώσουν ένα επιστημονικό βήμα στους ενδιαφερόμενους επιστήμονες προκειμένου να ενημερώσουν τους συναδέλφους τους σχετικά με τα επιστημονικά τους ευρήματα. Τουλάχιστον στο χώρο της υγείας στον όποιο εντοπίζεται η δική που επαγγελματική δραστηριότητα, η αμοιβή του ερευνητή είναι η δημοσίευση της ερευνητικής του δραστηριότητας και η αναγνώριση της από τους συναδέλφους του.

Αντ’ αυτού ακόμη και σήμερα μια πλειάδα εξειδικευμένων επιστημονικών περιοδικών απαιτεί από των επιστήμονα, ερευνητή και επαγγελματία που ενδιαφέρεται να εμβαθύνει πάνω σε κάποια ζητήματα του επιστημονικού του πεδίου να πληρώσει ορισμένες φορές παράλογα ποσά τα οποία διαχειρίζονται από τον εκάστοτε εκδότη. Μια τέτοια κατάσταση φυσικά συχνά αντιμετωπίζεται από Πανεπιστήμια και Εργοδότες (στην περίπτωση μου νοσοκομεία) τα οποία πληρώνουν πραγματικά τεράστια ποσά ή από ανεξάρτητους ερευνητές που πληρώνουν συνήθως τα άρθρα με το κομμάτι (!).

Συγχωρέστε με για το φορτισμένο ύφος της εν λόγω δημοσίευσης (το άρθρο γράφτηκε υπό συνθήκες στέρησης ύπνου) και απολαύστε τον κύριο Lessig που είναι σας λιγότερο φορτισμένος στην παρουσίαση που έκανε στο CERN σχετικά με το ζήτημα.

Επίσης να ευχαριστήσω τον/την CineMeL από του οποίου το google share είδα ετούτη την ομιλία.

Παράλληλα να σας παραπέμψω και σε ένα παλαιότερο άρθρο για τα science commons


About Eleftherios Kosmas

Technologist in the University of Athens, open source enthusiast, member of the local hackerspace, vice chairperson of the Libre Space Foundation,

Σχολιάστε

5 thoughts on “Η αρχιτεκτονική της πρόσβασης στην επιστημονική γνώση (ή πως τα κάναμε σαλάτα)

  • SmaTheGreek

    Λευτέρη το πρόβλημα που θίγεις είναι πολύ σημαντικό !!
    Επειδή δεν το έχω ψάξει καθόλου κατά πόσο έχει προχωρήσει το εγχείρημα Science Commons ??

    • Eleftherios Kosmas Post author

      Θέλει πολύ δρόμο ακόμη το Science Common Χρήστο δυστυχώς. Ο Θοδωρής (και το άρθρο στο όποιο αναφέρεται) περιγράφουν πολύ γλαφυρά το πως και το γιατί.

  • Θοδωρής Λύτρας

    Φίλε μου Λευτέρη, δε ξέρω για τον Lessig (δεν έχω χρόνο να ακούσω την ομιλία του), αλλά εσύ, you are missing the point. Ζητώ προκαταβολικά συγνώμη που το σχόλιό μου θα είναι μεγαλύτερο από το post σου.

    Υπάρχουν πολύ βαθύτεροι λόγοι που δε προχωράει όσο γρήγορα θα θέλαμε το μοντέλο Open Access. Αλλά δεν είναι θέμα χρημάτων.

    Θα μιλήσω ειδικά για το χώρο μας, τον βιοϊατρικό.

    Όταν ξαναέρθω Αθήνα θα σου δώσω να διαβάσεις αυτό το βιβλίο για να καταλάβεις επακριβώς και με κάθε λεπτομέρεια τι γίνεται, αλλά μέχρι τότε θα σου προτείνω ετούτο εδώ το άρθρο που εξηγεί γιατί (αντιγράφω από το abstract): “although the Internet will indeed profoundly affect the distribution of biomedical research results, the biomedical publishing industry is too interwined with the research establishment and too powerful to fall prey to such a copyright revolution”.

    Σημειώστε οτι γράφτηκε το 2000, πολύ πριν το web 2.0 και όταν ακόμη είχαμε 56k μοντεμάκια.

    Να το πω διαφορετικά: το υπάρχον εκδοτικό μοντέλο για τη βιοϊατρική έρευνα εξυπηρετεί πάρα πολύ κόσμο και πάρα πολλές “επάλληλες” σκοπιμότητες, για να μπεί κανείς σε διαδικασία ριζοσπαστικής αλλαγής του.

    Τα papers είναι το ακαδημαϊκό “νόμισμα”. Όσο πιο πολλά, τόσο πιο καλά. Στο μεγαλύτερο ποσοστό τους όμως δε γράφονται για να προωθήσουν ουσιαστικά την έρευνα, αλλά τον συγγραφέα τους (πραγματικό ή ghost writer – ας μη το θίξουμε). Ή το πολύ πολύ η προώθηση της έρευνας να είναι το… secondary outcome. Και επειδή ισχύουν οι νόμοι της αγοράς, πολλαπλασιάζονται σα ραπανάκια τα “peer-reviewed” περιοδικά ώστε όλοι να μπορούν να δημοσιεύσουν.

    Αλήθεια, έχεις αναρρωτηθεί γιατί ζει και βασιλεύει η διαδικασία του peer review, που όλοι πια συμφωνούν οτι είναι προβληματική από πολλές απόψεις (και υποτίθεται την κρατάμε γιατί είναι δήθεν “η μόνη που έχουμε”, σε πείσμα ενός βολκάνιου φίλου που έλεγε “There is always alternatives”)? Πολύ απλά γιατί μας βολεύει όλους! Με μια “επίφαση επιστημονικότητας” που παραπέμπει στην “αυθεντία του… peer”, όλοι έχουν τη δυνατότητα να δημοσιεύσουν και να “σκοράρουν” papers.

    Το περιοδικό μία μόνο “προστιθέμενη αξία” προσφέρει: αυτή του “πήχη” πάνω από τον οποίο περνά μια επιστημονική εργασία. Βέβαια άνευ ιδιαίτερης ουσίας. Άλλος δημοσιεύει στο “Lancet” και άλλος στο “Waziristan Journal of Medicine”, και δε σημαίνει οτι η μια εργασία είναι καλύτερη ή οτι θα έχει περισσότερη απήχηση από την άλλη. Όμως το περιοδικό προσφέρει το “brand”. Γιατί πριν φτάσουμε να δούμε τα citations μιας εργασίας, πρώτα κοιτάμε το impact factor του περιοδικού, και από αυτό παίρνουμε έξτρα κύρος χωρίς πάντα να το αξίζουμε.

    Αυτός όμως που πραγματικά εκμεταλλεύεται το brand των βιοϊατρικών περιοδικών, είναι η φαρμακοβιομηχανία, που ως γνωστόν χρηματοδοτεί τις πλείστες επιστημονικές έρευνες. Πως? Πολύ απλά “προωθώντας” και “διαφημίζοντας” τα αποτελέσματα της τελευταίας κλινικής μελέτης που δημοσιεύτηκε στο Χ σπουδαίο περιοδικό, και η οποία δείχνει οτι το φάρμακό της είναι το καλύτερο. Για τη δουλειά αυτή η βιομηχανία πληρώνει τα περιοδικά με τη μορφή των “ανατυπώσεων” (reprints) που σε ορισμένα περιοδικά είναι έως και το 90% των εσόδων τους!

    Από το σημείο αυτό και μετά δημιουργείται ένα πλέγμα σχέσεων που η μια ανατροφοδοτεί την άλλη. Το περιοδικό θέλει να δημοσιεύσει όχι την πιο ουσιαστική έρευνα, αλλά αυτή που θα έχει τα περισσότερα citations (δηλαδή την πιο “εντυπωσιακή”, το λεγόμενο publication bias), για να ανεβάσει το impact factor του και να προσελκύσει τις πιο προσοδοφόρες μελέτες με τα πολλά reprints. Και το μεγαλύτερο impact factor μεταφράζεται σε ισχύ, έναντι της φαρμακοβιομηχανίας και έναντι του ακαδημαϊκού κατεστημένου.

    Και είναι τόση η ισχύς, που οι συγγραφείς φτάνουν στο σημείο να υπογράφουν copyright attribution, δηλαδή να παραχωρείς την κυριότητα της έρευνάς σου, στο περιοδικό που το δημοσιεύει.

    Τέλος πάντων, σταματάω εδώ γιατί είμαι και εγώ σε συνθήκες στέρησης ύπνου, και γιατί το θέμα είναι τεράστιο και δε θα ήθελα να πιάσω και κάποια πονεμένα θέματα πίσω από του open access publishing. Ξέρεις οτι υπάρχουν open access περιοδικά όπου ο συγγραφέας πληρώνει για τη δημοσίευση? Open access μεν, author pays δε. Άς το καλύτερα…

    • Eleftherios Kosmas Post author

      Ποτέ (μα ποτέ) δεν είχα πρόβλημα που ορισμένες φορές τα σχόλια σου είναι μεγαλύτερα από τα post μου (το αντίθετο). Έριξα μια (φευγαλέα) ματιά στο link που μου στέλνεις μέχρι να διαβάσω το βιβλίο, φαίνεται να είναι όλα τα λεφτά (όσο για το βιβλίο θα το κανονίσουμε γιατί αν περιμένω να έρθεις Αθήνα θα έχει πάει η κόρη σου στο Πανεπιστήμιο).

      Όντως φαίνεται ότι το σύστημα που έχουμε είναι broken δεν το συζητάω καν, το θέμα είναι (αφού διάβασα τελικά το άρθρο που μου πρότεινες) όπως κατάλαβα εγώ (διόρθωσε με γιατί είμαι σε παρόμοια κιρκαδιανή φάση με εσένα αυτή την στιγμή) είναι ότι όλοι οι major players (λέμε τώρα) είναι μπλεγμένη σε ένα κουφάρι σχέσεων που πρακτικά έχει ως ρυθμιστικό παράγοντα του εκδότες. Ουσιαστικά το ζήτημα είναι ότι το copyright revolution (χωρίς να λέω ότι είναι το μόνο πρόβλημα του χώρου) που προβάλει ο Lessig είναι untainable.

  • Erezoule

    Γειά χαρά

    Κατ αρχάς να δώσω τα συγχαρητήρια μου για το site, μόλις έπεσα πάνω του και ομολογώ οτι είναι πολύ ενδιαφέρον και καλοδουλεμένο.

    Οσον αφορά το θέμα αυτό καθ αυτό. Προσωπικά για μένα ζούμε καιρούς πολύ… ενδιαφέροντες αν μη τι άλλο. Και αυτό πρόκειται να γίνει ακόμα πιο ευδιάκριτο στο άμεσο(σχετικά) μέλλον.
    Κατ εμε, ο βασικός λόγος για την έλλειψη της δημιουργικής έκρηξης είναι η βασική αντίφαση μεταξύ ανάπτυξης των μέσων παραγωγής και επικοινωνίας με βάση την αποκέντρωση και κοινωνικοποίηση τους και της ιδιωτικής ιδιοκτησίας των μέσων αυτών. Όσο η δημιουργικότητα του ανθρώπου μπαίνει σε κανάλια με σκοπό την δημιουργία κέρδους αντί για την κάλυψη των κοινωνικών αναγκών, τα υπέροχα μέσα της εποχής μας θα παραμένουν… κολοβά. Μόνο η υποταγή αυτών των μέσων στην ελευθερία και την κάλυψη των αναγκών μας μπορεί να δημιουργήσει τις αντικειμενικές συνθήκες που λείπουν για να συμβεί.

    Είμαι σίγουρος οτι προσκομώ γλαύκας στας Αθήνας. Το site αυτό είναι αφιερωμένο στην ελευθερία διακίνησης της πληροφορίας και της γνώσης. Αλλά προσωπικά θεωρώ οτι αν δεν συνδεθεί με την πολιτική πάλη για την αλλαγή αυτή, ο αγώνας αυτός θα μένει πάντα στη μέση. Χρειαζόμαστε να πάμε στο επόμενο επίπεδο κοινωνικής οργάνωσης. Ο καπιταλισμός όσα είχε να προσφέρει, τα προσέφερε. Τώρα ζούμε έναν νέο αιώνα, με νέες ανάγκες που ζητάει νέες λύσεις.

    Καλή συνέχεια!