Βασίλης Κωστάκης: Περί πνευματικής ιδιοκτησίας και άλλων δαιμονίων 11


Αναδημοσιεύω αυτό το απόσπασμα από το βιβλίο του Βασίλη Κωστάκη, Ομότιμο Μανιφέστο που σύντομα θα εκδοθεί από τις Βορειοδυτικές Εκδόσεις. Όπως όλα τα βιβλία των Βορειοδυτικών Εκδόσεων  το βιβλίο θα είναι διαθέσιμο κάτω από άδειες creative commons.

“Η αφθονία αποτελεί τη φυσική κατάσταση της πληροφορίας σε αντίθεση με την επικρατούσα αντίληψη περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Η πνευματική ιδιοκτησία, με τη μορφή αυστηρών αδειών πνευματικών δικαιωμάτων ή πατεντών, συνεχώς προσπαθεί να δημιουργήσει τεχνητές καταστάσεις σπανιότητας ώστε να κερδοσκοπήσει. Η πληροφορία, δηλαδή τα δεδομένα, ο πολιτισμός και η γνώση, γεννιέται ελεύθερη και επιτρέπει στον καθένα να τη χρησιμοποιήσει δημιουργώντας κάτι νέο. Έχει μηδενικό κόστος αναπαραγωγής και η δημόσια χρήση της αυξάνει την ίδια της την αξία. Από την άλλη, η πνευματική ιδιοκτησία με τη σημερινή της μορφή, ένα συρματόπλεγμα που αντί να προστατεύει χαράζει τη σάρκα της πληροφορίας, δημιουργεί μονοπωλιακές καταστάσεις και γίνεται ολοένα και πιο επικίνδυνη για την ελεύθερη έκφραση, την καινοτομία, τον πολιτισμό, την κοινωνία.”
Ελπίζω όταν με το καλό εκδοθεί το Ομότιμο Μανιφέστο να μπορέσω να το διαβάσω και να μοιραστώ μαζί σας τις σκέψεις μου.

About Eleftherios Kosmas

Technologist in the University of Athens, open source enthusiast, member of the local hackerspace, vice chairperson of the Libre Space Foundation,

Σχολιάστε

11 thoughts on “Βασίλης Κωστάκης: Περί πνευματικής ιδιοκτησίας και άλλων δαιμονίων

  • Κωστής Μουσαφείρης

    Λευτέρη, εκτίμησα ιδιαίτερα την αναφορά σου τόσο στο ίδιο το βιβλίο, όσο και στην ιδιαιτερότητα των Βορειοδυτικών εκδόσεων, μιας και δε γνώριζα ότι δημοσιεύουν κείμενα υπό την άδεια CC. Ο συγγραφέας του βιβλίου, τί ιδιότητα έχει; Είναι νομικός, είναι φιλόσοφος, είναι πληροφορικάριος, ή πρόκειται για έναν σκεπτόμενο άνθρωπο χωρίς ιδιαίτερη επαγγελματική συνάφεια με το θέμα των πνευματικών δικαιωμάτων;;

  • Giannhs

    Πάντως είναι σίγουρα κάποιος από τους πολλούς που αναφέρονται στην κερδοφορία ως κερδοσκοπία, λες και πρόκειται για κάτι μεπτό… και αυτό το γράφω ως υποστηρικτής του ελεύθερου λογισμικού και των cc.

  • Κωστής Μουσαφείρης

    Αυτό που το δηλώνει ακριβώς;;; Ομολογώ πως δεν το πρόσεξα.

  • Giannhs

    «Η πνευματική ιδιοκτησία, με τη μορφή αυστηρών αδειών πνευματικών δικαιωμάτων ή πατεντών, συνεχώς προσπαθεί να δημιουργήσει τεχνητές καταστάσεις σπανιότητας ώστε να κερδοσκοπήσει.»
    Οι ίδιοι οι δημιουργοί επιδιώκουν την έκδοση πνευματικής ιδιοκτησίας υπό proprietary licences προκειμένου να κερδοφορήσουν. Ούτε κάποια θεμελιώδη σύγκρουση μεταξύ αυτών και των μεσαζόντων τους έχουμε (εκδοτικοί οίκοι, δισκογραφικές), ούτε είναι ηθικά μεμπτή η επιλογή τους αυτή.

  • Βασίλης

    Λευτέρη, Κώστα & Γιάννη,

    Κατ’αρχάς σας ευχαριστώ για το ενδιαφέρον. Ασχολούμαι με την πολιτική οικονομία των σύγχρονων τεχνολογιών (στο kostakis.org μπορείτε να βρείτε περισσότερες πληροφορίες). Αντιλαμβάνομαι και δικαιολογώ την παρατήρηση του Γιάννη καθώς πρόκειται για απόσπασμα αποκομμένο από το ευρύτερο πλαίσιο του βιβλίου (μέσα στο οποίο θα πρέπει να αξιολογηθεί), όπου διαχωρίζεται η κερδοσκοπία (speculation) από την κερδοφορία/ανάγκη για βιωσιμότητα. Όπως και να’χει, θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να μοιραζόσασταν την κριτική σας όταν κυκλοφορήσει το βιβλίο καθώς θα με βοηθούσε ιδιαίτερα στην αναβάθμιση της έρευνάς μου.

    Με ειλικρινή εκτίμηση,

    Βασίλης

  • Eleftherios Kosmas Post author

    Δεν έχω μοιραστεί το κείμενο του Βασίλη γιατί το βλέπω ως ένα απόσπασμα από ένα έργο με σαφώς μεγαλύτερο βάθος, το οποίο προσωπικά θα κοσμεί την βιβλιοθήκη μου (και όχι μόνο την δική μου) όταν με το καλό εκδοθεί. Όταν με το καλό έχουμε το βιβλίο στα χέρια μας νομίζω ότι μπορούμε να σχολιάσουμε με άνεση, ακόμη και να εκφράσουμε τις ενστάσεις μας (δεν είναι απαραίτητο να συμφωνούμε όλοι σε όλα). Άλλωστε νομίζω ότι θα συμφωνήστε μαζί μου ότι είναι συμαντική προόδος να γίνεται δημόσιος διάλογος για τέτοια ζήτηματα στην χώρα μας. Έτσι δεν είναι;

  • clavisound

    «Η αφθονία αποτελεί τη φυσική κατάσταση της πληροφορίας». Δεν το καταλαβαίνω, το βρίσκω αόριστο. Η αφθονία δεν σημαίνει τίποτα χωρίς ποιοτικά χαρακτηριστικά. Την λέξη την χρησιμοποιώ για αφθονία σε κάτι καλό. Μάλιστα νομίζω πως είμαστε «καταραμένοι» (δηλαδή ευλογημένοι) από την εξέλιξη της τεχνολογίας να έχουμε αφθονία «κακών» έργων. Δυστυχώς δεν βλέπω αφθονία σε κάτι καλό γύρω μου. Αυτή τη στιγμή το διαδίκτυο έχει αφθονία «έργων», αλλά αυτό δεν σημαίνει πως είναι ποιοτικά, δηλαδή άξια για να ασχοληθείς – πόσο μάλλον να τα εμπορευτείς. Την προσπάθεια την βλέπω και την επικροτώ βέβαια 🙂

    Δυστυχώς – εκτός από (open) software – δεν βλέπω αφθονία σε κάτι άλλο (open). Εξαίρεσεις υπάρχουν στους υπόλοιπους τομείς.

    Τώρα αν αποτελεί το καλύτερο εμπορεύσιμο (μου αρέσουν οι αντιφάσεις) το άφθονο – χαμηλής ποιότητας – πνευματικό έργο, αυτό είναι άλλο θέμα. Αναρωτιέμαι αν ο τζίρος των περιοδικών για την τηλεόραση είναι μεγαλύτερος ή μικρότερος από τα λογοτεχνικά βιβλία. Πάντως δωρεάν δεν υπάρχει τίποτα. Ούτε η αναπαραγωγή που αναφέρεται ως δωρεάν, είναι δωρεάν – σε οποιαδήποτε μορφή. Χρειάζεται η διακίνηση και τα μέσα αναπαραγωγής. Πόσο μάλιστα η δημόσια χρήση! (χώρος + περισσότερα μέσα + διακίνηση)

    Δεν μου αρέσει να διαβάζω σε μία πρόταση για software και πνευματικό έργο (μουσική, ταινία, ζωγραφική, επιστημονικό έργο κ.ο.κ.). Προσωπικά τα θεωρώ διαφορετικά. Το software το αντιλαμβάνομαι ως εργαλείο, όχι ως τέχνη. Η επιστήμη ακόμη μία διαφορετική περίπτωση, όχι απλά ένα εργαλείο. Αυτή την στιγμή δεν βρήσκω κατάλληλη έκφραση. Άλλο το σφυρί, άλλο το άγαλμα και άλλο η επιστημονική γνώση.

    Ένας φίλος δούλεψε σκληρά (νομίζω 2 χρόνια ίσως και 3) για το διδακτορικό του και από την έκδοση (τα δικαιώματα) έχει πάρει 300€.

    Ευτυχώς υπάρχει και η CC άδεια, οπότε όποιος θέλει είναι ελεύθερος να μην βάλει «συρματόπλεγμα» (όπως γράφει το κείμενο) στο έργο του.

    Για το software αλλά και όλα τα πνευματικά έργα, είναι στο χέρι του δημιουργού να διαλέξει αν θα κλειδώσει ή όχι το έργο του. Ειδικά στην σημερινή εποχή όπου κάθε σπίτι πληρώνει 20-40 € τον μήνα για να έχει πρόσβαση στο διαδίκτυο – ποιός ξέρει αν θα υπάρχουν τα χρήματα και γι’ αυτό – είναι ευκαιρία για τον οποιονδήποτε να κάνει κάτι καλό και να το διαφημίσει.

    Συγγνώμη για το μεγάλο κείμενο.

  • Βασίλης

    Clavisound,

    Επειδή δεν υπάρχει η δυνατότητα να αναλύσω εδώ το πλαίσιο του βιβλίου μέσα στο οποίο το παραπάνω απόσπασμα υπάρχει, θα προσπαθήσω να καλύψω σύντομα τα εύστοχα σημεία σου.

    *Ο κώδικας με το έργο τέχνης δεν εξισώνεται, ωστόσο αποτελούν κατά το σκεπτικό του επικείμενου βιβλίου και τα δύο κάποια μορφή πληροφορίας.

    *Η πληροφορία έχει την ιδιότητα να είναι “κυκλική”, δηλαδή να είναι μπορεί να είναι ταυτόχρονα και πόρος/εργαλείο αλλά και τελικό προϊον. Για παράδειγμα ένα ακαδημαϊκό paper είναι για τον συγγραφέα του *τελικό προϊον* (όμως στην ομότιμη παραγωγή υπάρχει κάτι επίσης άλλο ιδιαίτερο: δεν μιλάμε για τελικά προϊοντα αλλά για προϊοντα πάντα υπό διαμόρφωση – αυτό είναι άλλο θέμα) αλλά για την κοινότητα *πόρος* πάνω στον οποίο ίσως κτίσουν άλλοι.

    *Αν και είπα ότι δεν πρέπει να μακρηγορήσω γιατί θα γίνω κουραστικός, φαίνεται ότι δεν θα μείνω πιστός σε αυτό:-) Γι’αυτό επιτρέψέ μου να “κουράσω” λίγο ακόμη σχετικά με την “αφθονία” που σχολίασες.

    Τα προϊόντα της ομότιμης παραγωγής είναι ελεύθερα διαθέσιμα μέσω νέων καθεστώτων κοινής ιδιοκτησίας. Για παράδειγμα, η «Γενική Άδεια Δημόσιας Χρήσης» (General Public License) ή οι άδειες «Κοινών Δημιουργημάτων (Creative Commons) δημιουργούν ένα νέο θεσμικό πλαίσιο ιδιοκτησίας και χρήσης, το οποίο αποτυπώνει τον μη ανταγωνιστικό χαρακτήρα της πληροφορίας. Πιο συγκεκριμένα η «Γενική Άδεια Δημόσιας Χρήσης» (GPL) προβλέπει ότι ο καθένας μπορεί ελεύθερα να χρησιμοποιήσει, να αντιγράψει, να τροποποιήσει ή ακόμα και να εμπορευθεί το αρχικό ή τροποποιημένο αγαθό, με την προϋπόθεση ότι το παράγωγο προϊόν θα διέπεται από τους ίδιους ακριβώς όρους διάθεσης και ιδιοκτησίας. Η ομότιμη ιδιοκτησία είναι μία τρίτη μορφή ιδιοκτησίας διαφορετική από τις παραδοσιακές μορφές ιδιοκτησίας, δηλαδή την ιδιωτική/ατομική και την κρατική. Η ατομική ιδιοκτησία έχει δύο βασικά χαρακτηριστικά: είναι προσωπική αλλά είναι και αποκλειστική, δηλαδή δηλώνει «ότι είναι δικό μου, δεν είναι δικό σου». Η κρατική ιδιοκτησία αποτελεί συλλογική ιδιοκτησία αλλά παραμένει αποκλειστική. Δηλώνει ότι το αγαθό «είναι δικό μας» αλλά τα άτομα δεν έχουν σχεδόν καμιά εξουσία σ’ αυτό, γιατί, ενώ προέρχεται από εμάς, συνήθως ελέγχεται από μια γραφειοκρατική ιεραρχία ή ένα αντιπροσωπευτικό σώμα. Συλλογικοί θεσμοί έχουν αναλάβει τον έλεγχο αντί για το άτομο και η ιδιοκτησία αυτή δεν είναι πραγματικά δική μας.

    Η αποκλειστική ιδιοκτησία, από την άλλη, έχει ουσιαστικά νόημα για αγαθά που είναι κυρίως υλικά και από τη φύση τους περιορισμένα. Πράγματι, δεν είναι εύκολο να σκεφτούμε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαμε να μοιραστούμε την ιδιοκτησία ενός μήλου. Η χρήση ενός τέτοιου αγαθού από κάποιον αποκλείει αναγκαστικά κάποιον άλλο και έτσι οι σχέσεις των ανθρώπων για τα περισσότερα απ’ αυτά είναι ανταγωνιστικές. Οι περιορισμοί αυτοί δεν ισχύουν για άυλα αγαθά, όπως για παράδειγμα η πληροφορία που υπάρχει σε αφθονία, γιατί μπορούν να αναπαραχθούν και να διανεμηθούν με σχεδόν μηδενικό οριακό κόστος. Αν ακούσετε ένα τραγούδι που κατεβάσατε από το διαδίκτυο ή αν διαβάσετε κάποιο βιβλίο δεν το στερείτε από κάποιον άλλο. Η φύση των αγαθών αυτών κάνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των ανθρώπων ανούσιο και την αποκλειστική τους ιδιοκτησία οπισθοδρομική.

    Με το ομότιμο κίνημα, λοιπόν, επανέρχεται στο προσκήνιο μία παλιά ιδέα, αυτή των κοινών αγαθών ή απλά των «Κοινών» που αποτελεί και το κεντρικό θέμα του δευτέρου μέρους του βιβλίου.

    Σ’ευχαριστώ για την ευκαίρια να επεκταθώ κάπως στο επιχείρημα του αποσπάσματος.

  • Θοδωρής Λύτρας

    Πάντως η πληροφορία ΔΕΝ έχει μηδενικό κόστος αναπαραγωγής, και πολύ περισσότερο δεν έχει μηδενικό κόστος διανομής… Όπου “κόστος” δεν είναι μόνο τα χρήματα.

    • Βασίλης

      Θοδωρή,
      Κατ’αρχάς σ’ ευχαριστώ για το σχόλιο.
      Όταν μιλάμε για “σχεδόν μηδενικό οριακό κόστος” δεν αναφερόμαστε στο σταθερό αλλά στο μεταβλητό κόστος που προκύπτει από την αναπαραγωγή μιας επιπλέον μονάδας του εκάστοτε προϊόντος. Και φυσικά το παραπάνω αφορά τη ψηφιοποιημένη πληροφορία. Για παράδειγμα, η αναπαραγωγή ενός επιπλέον τρακτέρ ενέχει σημαντικό κόστος (το κόστος γενικότερα συνηθίζεται να αποτιμάται σε χρηματικές μονάδες) ενώ η αναπαραγωγή των σχεδίων ενός τρακτέρ (βλέπε όπως στην πλατφόρμα open source ecology) είναι πολύ ευκολότερη με σχεδόν μηδενικό οριακό κόστος. Φυσικά για τη διανομή χρειάζονται έξοδα για hosting, σχεδιασμός ιστοσελίδας, χρόνος για προώθηση κλπ αλλά εφόσον υπάρχουν τα προαναφερόμενα (σταθερό κόστος) η επιπλέον μονάδα πληροφορίας δεν μας “επιβαρύνει” σημαντικά όπως η επιπλέον μονάδα ενός υλικού προϊόντος. Γι’αυτό θεωρούμε ότι γενικότερα η πληροφορία (όπου δηλαδή μπορούμε να μιλάμε για ψηφιοποιήσιμη πληροφορία) υπάρχει σε καθεστώς αφθονίας σε αντίθεση με την ύλη που υπάρχει σε καθεστώς σπανιότητας.